2500 jaar bewoningsgeschiedenis

500 vc tot heden,

Circa 500 jaar vc, tegen het einde van de ijzertijd, vestigden mensen zich op hoger gelegen gebieden in het kweldergebied langs de kust. Men begon kwelderwallen en oeverwallen te verhogen en te verstevigen om er te kunnen wonen. Zo ontstonden wierden, in het Fries terpen genaamd, heuvels die bescherming moesten bieden tegen hoog water.

afbeelding: paleogeografische kaart noord nederland, 500 vc

Wie wel eens in Noord-West Groningen geweest is kan het bijna niet ontgaan zijn: In het wijdse landschap zien we hier en daar heuveltjes, wierden, opdoemen. Daarom wordt het ook wel wierden landschap genoemd. Elk dorp is gebouwd op één of meer wierden, met de kerk in het midden op de hoogst gelegen plek. Daar omheen staan veelal oude, karakteristieke huizen en boerderijen. Van oudsher leeft men hier voornamelijk van de landbouw en veeteelt: De vruchtbare zeeklei rondom deze wierden is een goede bodem voor de landbouw.

Vierhuizen

Vierhuizen is ook zo'n wierdedorp, verscholen achter de middeleeuwse dijk uit 1350 is het een schilderachtig aanzicht. De eerste bewoners kwamen hier rond 500 vc en vestigden zich op de smalle kwelderwal aan zee. Deze gemeenschap bestond uit een volkje van boeren en vissers. Men leefde van de zeehondenjacht, visserij en op de kwelders werden gewassen verbouwd.

In Vierhuizen liggen twee wierden, één waarop de kerk is gebouwd en de ander ligt net achter de dijk, tussen de Hoofdstraat en de Dijksweg. Op de eerstvolgende kwelderwal ligt de dorpswierde Ewer, het huidige Zuurdijk, het schijnt dat hier vondsten uit de 1e eeuw zijn gedaan. Andere nederzettingen uit deze periode zijn Vliedorp, Schouwen en enkele kleinere wierden tussen Vierhuizen en Zoutkamp. Aan de zuid-zijde van het Lauwerszee gebied, ter hoogte van Grijpskerk, zijn bij opgravingen bewoningsresten uit de ijzertijd gevonden.

Strijd tegen het water

Tijdens zware stormvloeden rond 800 nc werd het gebied De Marne van haar achterland gescheiden. Via de getijdegeulen Lauwers, het Dokkumerdiep en de geul van het latere Reitdiep drong de zee tot diep in het achterland binnen. Het Lauwerszee-gebied kon zich tot ver in het kweldergebied en het achterliggende veengebied binnendringen. Kwelders rond Vierhuizen en Zoutkamp gingen verloren. Grote delen van het al honderden jaren bewoonde kweldergebied werden weggeslagen. De Lauwerszee was een feit. Het resterende kweldergebied veranderde in een stelsel van eilandjes, erosiegeulen en kreken. Eén van deze kreken maakte in de 11e eeuw verbinding met de Hunze, die een nieuw stroombed in westelijke richting zocht. De nieuwe rivier kreeg de naam Reitdiep, vanwege de uitgestrekte rietvelden. De oude trechtermond van de Hunze slibde geleidelijk dicht.

Afbeelding: paleogeografische kaart noord nederland, 800 nc

Vanaf de 12e eeuw gingen kloosters zich bezighouden met de inpoldering van het kustgebied. De kloosters waren beter uitgerust om de waterbeheersing en de aanleg van dijken te organiseren dan de dorpsbewoners zelf. Deze dijken werden veelal aangelegd op de hoger gelegen kwelderwallen langs de waddenkust, maar die middeleeuwse dijken konden het water bij grote stormvloeden echter niet altijd tegenhouden.

Tot in de 13e eeuw kon men te voet de waddeneilanden bereiken. De Sint-Luciavloed in 1287, een stormvloed, maakte hier een einde aan: De waddeneilanden werden afgesneden van het vaste land. Aan het eind van de 16de eeuw werden de kloosters opgeheven en kwam de waterbeheersing in handen van waterschappen.

Afbeelding: kaart van lauwerszee gebied in 1635Kaart Noord-West Groningen, 1635

Eeuwen lang hebben de bewoners gevochten tegen het wassende water. Overstromingen waren geen uitzondering, maar daar wisten de Vierhuisters wel raad mee, tot de Allerheiligenvloed in 1570 en de Kerstvloed in 1717... Bij de Allerheiligenvloed kwamen in Friesland en Groningen 3000 mensen om het leven. Bij de Kerstvloed in 1717 vielen in de provincie Groningen ruim 2000 slachtoffers. Een groot deel van de veestapel overleefde de vloed ook niet. Door de Kerstvloed in 1717 was de oude zeedijk langs de Groningse kust op meerdere plaatsen doorgebroken. Helaas waren er in Vierhuizen ook slachtoffers van de kerstvloed te betreuren. Onmiddelijk toog de provinciale rentmeester Thomas van Seeratt aan het herstellen van de zwaar beschadigde dijk, en in 1718 werd de dijk hersteld.

Bedijking en inpoldering

De oudste polder bij Vierhuizen is de Panserpolder, ten zuidwesten van het dorp. Wanneer dit land is ingepolderd is onbekend. Wel is bekend dat op 9 juli 1790 een regelement voor de Panserpolder is goedgekeurd. Bijna 100 jaar later, op 10 juli 1873 werd het Waterschap "De Westpolder" opgericht ten behoeve van de aanleg van een nieuwe dijk, de Westpolderdijk, en de inpoldering van de Westpolder, een enorm stuk land van 535 Hectare groot, ten noordwesten van Vierhuizen. Waterbouwkundige H. Wind uit Onderdendam had de opdracht voor het opstellen van de begroting voor de aanleg van deze nieuwe zeedijk plus twee windwatermolens met duikers en een weg.

In 1874 is men begonnen met het werk aan de Westpolder. Hiervoor werden, op de onbedijkte polder achter Vierhuizen, keeten gebouwd voor huisvesting van de polderwerkers. Tijdens de werkzaamheden teisterde een hoge vloed op 22 maart 1874 het land: De dijk in aanbouw raakte zwaar beschadigd, de kwelder overstroomde en 13 polderwerkers kwamen in hun keeten om het leven. Aannemer Hartog werd ontslagen, omdat hij het werk gedurende de wintermaanden wilde stilleggen.

Onder leiding van dhr. J. van den Berg werd het werk voortgezet en in het voorjaar van 1875 was de Westpolderdijk gereed. Secretaris-boekhouder van Waterschap de Westpolder, dhr. Groenendal uit Ulrum, berekende in de nacalculatie de totale kosten van dit grootse werk. Het totaal kwam uit op het magistrale bedrag van ruim 758.000,00 gulden, inclusief molens en weg.

Animatie: Polders VierhuizenKaart met Panserpolder, Westpolder en Kerkvoogdijpolder bij Vierhuizen.

Tijdens de stormvloed op 30 januari 1877 brak de Westpolderdijk opnieuw door. Het zeewater stroomde de polder binnen, huizen werden verwoest en 14 mensen kwamen in de golven om het leven. De Panserpolder overstroomde eveneens. De verdronken mensen werden op het kerkhof van Vierhuizen begraven. Rond 1892 werd de inpoldering van de Westpolder voltooid. In 1931 heeft het bestuur van de Westpolder een monument op het graf geplaatst, ter nagedachtenis aan de 14 slachtoffers van deze grote overstroming.

Pas in 1926 werd het gat tussen de Panserpolder en de Westpolder met een dijk gedicht, en werd de Kerkvoogdijpolder aan de westzijde van het dorp voltooid.

In 1969 werd de inpoldering van het Lauwerszee gebied voltooid met een nieuwe, veel grotere, dijk bij Lauwersoog. Deze nieuwe dijk is onderdeel van de deltawerken en strekt zich uit langs de gehele Nederlandse kust om toekomstige overstromingen te voorkomen. De Deltawerken waren het gevolg van de watersnoodramp in 1953, in het zuidwesten van Nederland.

Afbeelding: Dijkdoorgang Hoofdstraat in VierhuizenDijkdoorgang (1932) van de oude Vierhuister zeedijk met uitzicht op de Westpolder, vroeger was daar de zee.

Inhoud

Inleiding

14000 tot 1500 vc

Vierhuizen van 500 vc tot heden

Vierhuizen, het dorp en de cultuur door de eeuwen heen


Downloads:

pdf download Paleogeografische krt 500vc

pdf download Paleogeografische krt 800nc

pdf download Legenda


Bronnen:

VU - FALW, Vrije Universiteit Amsterdam

Bibliotheek Rijks Universiteit Groningen

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en wetenschap

Waddenacademie

Dorpswierde Ewer, Rijksmonumenten.nl

Bosch & Slabbers, Landschaps Ontwikkelings Plan Noord Groningen. Den Haag, 2005

Kaarten:
Vos, P. & S. de Vries 2013: 2e generatie palaeogeografische kaarten van Nederland (versie 2.0). Deltares, Utrecht.

Literatuur:
Beknopte Aardrijks- en Geschiedkundige beschrijving der Provincie Groningen. Door: H. Kremer, in leven schoolonderwijzer te Finsterwold (tweede druk). Uitgegever: J Oomkes, te Groningen. Jaar: 1839.

Literatuur:
DE LATE PREHISTORIE EN PROTOHISTORIE VAN HOLOCEEN NOORD-NEDERLAND, versie 2.0 .
Nationale onderzoeksagenda archeologie, hoofdstuk 12.
Door:
Jos Bazelmans (RCE)
Henny Groenendijk (Provincie Groningen en RUG/GIA)
Gilles de Langen (Provincie Fryslan)
Johan Nicolay (RUG/GIA)
Annet Nieuwhof (RUG/GIA)

Bronnen en foto´s Vierhuizen:

Lokale bewoners en Vereniging Dorpsbelangen Vierhuizen.

afbeelding: Oude dijk van VierhuizenDe oude Vierhuister dijk ligt er nog altijd, maar doet geen dienst meer als zee-kering.
Rechts op de foto ligt de Kerkvoogdijpolder. Links de Westpolder.

Volgende: Vierhuizen en de cultuur